Mùa Xuân đã về trên khắp Melbourne, thời tiết gần đây cũng khó đoán như chính con người của thành phố này: chập nắng, chập mưa, cứ ương ương dở dở. Nhưng sự thất thường ấy dường như chẳng mảy may ảnh hưởng gì đến những hàng cây hoa nở rộ bên đường, những bụi hoa mỏng manh vẫn kiên cường trong mưa nắng.

Sáng nay, trên đường đi làm, tôi kể cho bà xã nghe về một người anh mà tôi rất kính trọng. Anh nói rằng mình luôn bầu cho Đảng Tự Do vì cho rằng Đảng Lao Động chỉ biết chi tiêu hoang phí, rồi lại tăng thuế, làm khổ người đi làm như Anh.

Bà xã đại nhân cũng đồng tình rằng gia đình chúng tôi đang phải chịu thuế khá nặng, nhưng cũng phải thừa nhận rằng mỗi đồng tiền thuế đóng góp đều được sử dụng vào cơ sở hạ tầng, như con đường vẫn giúp chúng tôi đi lại an toàn mỗi ngày. Ngoài ra, không ít thân nhân của chúng tôi cũng đang được hỗ trợ từ trợ cấp chính phủ. Ấy là, chính phủ đã gián tiếp giúp chúng tôi chăm sóc người thân, tiền thuế quả thực mang lại sự an sinh mà chúng tôi đang thụ hưởng.

Tôi gật đầu đồng ý: "Mọi chuyện trên đời đều có hai mặt, thật là điều tốt gì cũng đều có cái giá của nó."

Bước chân vào văn phòng, tôi nhận được một tin vui bất ngờ từ Bộ Nội vụ. Một câu chuyện dài với cái kết có hậu cho cô khách hàng thiệt đáng yêu.

Năm ngoái, Ngọc đến gặp tôi để hỏi về hồ sơ của em. Ngọc kể 2 năm trước khi đại dịch COVID bùng phát, Ngọc đến Úc bằng visa du lịch để thăm bà con, nhưng visa của em có điều khoản cấm vận. Sau đó, em xin visa tị nạn và bị từ chối. Bây giờ, em đã có chồng và mới sinh con, muốn xin bãi miễn cấm vận để nộp hồ sơ xin visa bạn đời tại Úc. Tôi đồng ý tiếp nhận hồ sơ của em và báo lệ phí để văn phòng chuẩn bị hồ sơ.
Sau buổi gặp gỡ ấy, tôi gần như quên mất Ngọc, vì em đã không quay lại. Tôi chỉ nhớ đến Ngọc vì tôi từng trêu bà xã mình, bởi Ngọc và bà xã tôi đều từng học cùng trường đại học ở Huế: đại học ngoại ngữ. Khác nhau là ở chỗ, Ngọc đã hoàn tất khoá học, nói thạo cả tiếng Pháp và tiếng Anh, trong khi bà xã tôi sang Úc học ngành Y(êu) của đại học Xây dựng (gia đình).

Bẵng đi ít lâu, đến tháng 3 năm nay, Ngọc bất ngờ quay lại gặp tôi. Em kể rằng sau lần gặp trước, em đến gặp một văn phòng luật sư khác để hỏi về hồ sơ. Văn phòng ấy báo giá thấp hơn bên tôi nên em quyết định nhờ họ xin miễn cấm vận. Ngọc chỉ nghĩ đơn giản rằng hồ sơ của mình và chồng đã có con thì chắc ai làm cũng sẽ như nhau, cho đến khi em nhận được quyết định từ chối vào tuần trước.

Nghe xong câu chuyện, tôi thở dài ái ngại. Kiểu hồ sơ bỏ cấm vận là rất khó, không phải cứ có con là sẽ được duyệt. Nếu tôi làm từ đầu thì cơ hội thành công sẽ cao hơn nhiều, nhưng giờ đã bị từ chối, nếu không chịu về mà cứ lì lợm xin đi xin lại thì e sẽ gặp nhiều ác cảm từ đội xét duyệt, hồ sơ do đó sẽ gặp nhiều khó khăn hơn ngày trước. Tôi hỏi Ngọc:

• Em có thể về Việt Nam để tái nộp hồ sơ không?

Ngọc cúi đầu suy nghĩ, rồi ngẩng lên hỏi tôi:

• Hồ sơ của em hết cách rồi hở anh? Thật sự bây giờ mà về thì vợ chồng em sẽ rất khó khăn.

• Anh biết rồi - Tôi nói - Để anh cố gắng thêm lần này nữa xem sao.

Với hồ sơ của Ngọc, tôi thay đổi từ cách đánh nhanh thắng nhanh sang đánh chắc thắng chắc. Sau khi đã nghiên cứu kỹ lưỡng từng chi tiết, tôi còn nhờ cậu bạn - Lee Paris – một đại diện di trú có trình khác – góp ý để tìm ra giải pháp tối ưu. Sau khi thống nhất phương án, ngày hôm sau, tôi hoàn tất hồ sơ và nộp cho Ngọc.

Đơn xin miễn cấm vận được nộp vào thứ 4 tuần trước và đến đầu tuần này, tôi nhận được thông báo chấp thuận. Tôi bèn gọi ngay cho Ngọc để báo tin mừng: Em sẽ không cần phải về Việt Nam nữa, mà có thể ở lại Úc để cùng chồng nuôi con nhỏ.

Thực tế, một hồ sơ thành công là sự phối hợp của cả hai yếu tố: cơ sở của hồ sơ và cách trình bày nó. Một hồ sơ vững nhưng cách trình bày vụng có thể dẫn đến thất bại, vấn đề là bạn vụng cỡ nào? Như gặp hồ sơ khó, thì ta nên trình bày tỉ mỉ để tăng tính thuyết phục mới mong tạo ra kì tích cho hồ sơ.

​Còn như đã gặp hồ sơ khó, mà bản thân lại cũng không biết cách làm, thì tốt nhất là không nên nhận, đừng đem hồ sơ khách ra làm thí nghiệm mà tội nghiệp người ta.

​2319880 (Refugee) [2024] AATA 2373 là hồ sơ xin tị nạn của một phụ nữ Việt Nam.

Cô Lựu đến Úc vào tháng 4 năm 2013 và nộp đơn xin tị nạn vào ngày 20 tháng 6 năm 2023. Ban đầu, cô xin thị thực bảo vệ với lý do cô là người dân tộc Kinh, theo đạo Công giáo và đang đối mặt với nguy cơ bị các băng đảng đe dọa tại Việt Nam. Cô có một cửa hàng kinh doanh nhỏ và đã vay mượn từ hàng xóm, nhưng vì không có khả năng trả số tiền hơn 300 triệu đồng, hàng xóm đã thuê du đảng để đe dọa cô.

Cô lo lắng rằng mình có thể bị giết bởi các thành viên giang hồ, đồng thời còn sợ bị chính quyền Việt Nam bắt giam và kết án oan. Cô và gia đình đã nhiều lần bị đe dọa, bắt cóc, và tấn công bởi các nhóm du đảng. Cô tin rằng chính quyền địa phương đã thông đồng với du đảng và làm ngơ trước các khiếu nại của cô.

Mặc dù đã báo cáo với chính quyền nhiều lần, cô nhận thấy rằng nhà chức trách không hề can thiệp. Cô tin rằng các quan chức đã bị hối lộ bởi các băng nhóm. Với học vấn thấp và tài chính khó khăn, tinh thần của cô suy sụp do thời gian dài bị đe dọa, và cô không có khả năng tìm kiếm sự giúp đỡ hoặc bảo vệ mình.

Cô không dám chuyển đến nơi khác vì tin rằng giang hồ sẽ tìm thấy cô ở bất cứ đâu. Thêm vào đó, quy định tại Việt Nam yêu cầu người mới đến địa phương phải đăng ký tạm trú, điều này sẽ tiết lộ vị trí của cô cho chính quyền cũ và gián tiếp cho du đảng. Cô cảm thấy không còn lựa chọn nào khác ngoài việc rời bỏ Việt Nam.

Ngày 10 tháng 11 năm 2023, đơn xin tị nạn của cô bị từ chối. Sau đó, cô nộp đơn khiếu nại vào tháng 12 cùng năm.

Trong thời gian sống tại Úc, cô Lựu bắt đầu tham gia các hoạt động nhân quyền thông qua Cộng đồng người Việt tại Úc. Cô dần nhận ra mình cũng là nạn nhân của các vấn đề nhân quyền tại Việt Nam. Về sau, cô gia nhập tổ chức Việt Tân, một tổ chức đấu tranh dân chủ nhưng bị chính phủ Việt Nam xem là khủng bố.

Cô tham gia tích cực vào các cuộc biểu tình và sử dụng mạng xã hội để chỉ trích chính phủ Việt Nam. Những hoạt động này thu hút sự chú ý của cộng đồng tại quê nhà, và các thành viên băng đảng đã báo cáo chi tiết về các hành động của cô cho chính quyền. Cô tin rằng mình đã bị coi là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia vì vai trò trong Việt Tân và sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc nếu trở về nước.

Trước phiên điều trần, đại diện của cô thông báo rằng cô không còn sử dụng lý do nợ nần nữa vì anh trai cô đã trả hết nợ. Thay vào đó, cô tập trung vào các tuyên bố "Sur Place," tức là những hoạt động chính trị mà cô tham gia sau khi rời khỏi Việt Nam, có thể dẫn đến sự ngược đãi nếu cô quay lại. Một chức sắc của Việt Tân, người xuất hiện trên trang web của chính quyền Việt Nam với mác “khủng bố”, đã bay từ South Australia sang Melbourne để dự Toà, ủng hộ cho đơn khiếu nại của Cô Lựu.

​Cuối cùng, vào ngày 15 tháng 3 năm 2024, Tòa án đã quyết định rằng cô Lựu có nguy cơ bị bức hại nếu trở về Việt Nam do các hoạt động chính trị của mình. Tòa đã yêu cầu xét duyệt lại hồ sơ của cô và công nhận rằng cô đáp ứng các tiêu chí để được bảo vệ như một người tị nạn.

​Năm Xuân 22 tuổi, em kết hôn với người chồng đầu tiên tên là Hoàng. Sang năm sau, Xuân và Hoàng sinh được một cậu con trai, đặt tên là Vân. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân của Xuân và Hoàng đổ vỡ chỉ một năm sau đó. Hai mươi bốn tuổi, Xuân li hôn lần đầu và làm mẹ đơn thân.

Năm 2018, Xuân và con trai đến Úc du lịch. Ban đầu, Xuân muốn đổi sang visa du học nhưng đơn xin visa của em bị từ chối. Trong lúc bối rối, người Cô của Xuân giới thiệu Xuân với Anh Minh, một người công dân Úc hơn em 13 tuổi. Chỉ một tháng từ ngày quen nhau, họ dọn về sống chung, rồi hai người kết hôn hai tháng sau đó. Ít lâu sau, Anh Minh nộp đơn bảo lãnh Xuân định cư, tuy nhiên, do lúc này Xuân đã là người ở lậu nên hồ sơ xin visa của Xuân gặp nhiều khó khăn.

Giữa lúc tình hình căng thẳng thì mối quan hệ xung khắc của Anh Minh và con trai Xuân lại góp phần làm vấn đề nghiêm trọng hơn. Cuộc hôn nhân của Xuân và Anh Minh đi đến khủng hoảng đỉnh điểm khi Xuân phát hiện ra Anh Minh đang bí mật mua nhà với một người bà con mà không cho Xuân hay biết. Đến năm 2021, khi cuộc hôn nhân này đứng trước bờ vực sụp đổ, thì cũng là lúc Xuân tình cờ làm quen với Anh Thọ qua Facebook.

Anh Thọ kể Anh đến Úc từ năm 1999 bằng visa du học. Ít lâu sau, Anh quen và kết hôn với vợ cũ. Người này sau đó bảo lãnh Anh Thọ định cư Úc bằng visa bạn đời. Sau hai thập niên chung sống, họ có với nhau ba người con, nhưng cuộc hôn nhân của Anh Thọ và vợ cũ dần đi đi vào nguội lạnh.

Nhìn lại cuộc hôn nhân ấy, Anh Thọ cho rằng tình yêu hai người đã không lụi tàn vì sự khác biệt mà bởi sự cách biệt, khi hai người dần không còn thói quen chia sẻ mọi chuyện với nhau. Giữa năm 2021, Anh Thọ và vợ cũ chính thức li hôn.

Anh Thọ và Xuân bắt đầu quen nhau từ cuối năm 2021. Có lẽ vì giữa hai người có nhiều điểm chung, tình cảm của họ phát triển nhanh chóng, và đến tháng 11 cùng năm, Xuân dọn vào sống với Anh Thọ.

Đầu năm 2022, Xuân và Anh Thọ tìm đến văn phòng tôi để bàn cách đổi người bảo lãnh. Tôi phân tích các vấn đề pháp lý mà hồ sơ của hai người sẽ gặp phải, chủ yếu do tình trạng ở lậu của Xuân và những vấn đề phức tạp liên quan đến mối quan hệ trước đó của cả hai.

Vấn đề pháp lý đầu tiên là tình trạng cư trú bất hợp pháp của Xuân. Vì đã ở lậu, theo luật, hồ sơ của Xuân gần như chắc chắn sẽ bị từ chối, trừ khi hồ sơ có thể đưa ra những lý do đặc biệt đáng thương để được xem xét ngoại lệ. Điều này đặt ra một thách thức lớn ngay từ đầu trong quá trình xin visa.

Vấn đề pháp lý thứ hai xoay quanh việc chứng minh mối quan hệ giữa Xuân và Anh Thọ là thành thật. Để thuyết phục Bộ Nội vụ, họ cần làm rõ một loạt câu hỏi phức tạp. Đầu tiên, mối quan hệ giữa Xuân và Anh Minh cần phải được giải thích vì về mặt pháp lý, hôn thú của họ vẫn còn tồn tại. Thứ hai, cuộc hôn nhân của Anh Thọ và vợ cũ cũng là một vấn đề dễ gây nghi ngờ: tuy hai người đã ly hôn nhưng nhìn vào hai thập kỷ chung sống và ba đứa con chung, Bộ Nội vụ có thể nghi ngại rằng mối quan hệ này chỉ kết thúc trên giấy tờ. Cuối cùng, bản thân mối quan hệ của Xuân và Anh Thọ là một nghi vấn, đặc biệt là tình huống "mua trâu tặng nghé" trong bối cảnh Xuân mang theo con trai từ cuộc hôn nhân trước cùng xin định cư…

Tháng 8 năm 2022, hồ sơ xin visa bạn đời mới của Xuân do Anh Thọ bảo lãnh chính thức được nộp vào.

Tháng 3 năm 2023, Bộ Nội vụ gửi thông báo ý định từ chối lần thứ nhất và yêu cầu giải trình lý do tại sao hồ sơ không nên bị từ chối. Cả Xuân và Anh Thọ rất lo lắng và nhanh chóng tìm đến văn phòng để được tư vấn. Sau khi nộp giải trình vào tháng 4, Bộ Nội vụ giữ im lặng trong gần 10 tháng.

Thời gian ấy, hai vợ chồng đứng ngồi không yên nên tìm về gặp tôi để hỏi về việc Bộ Nội vụ không phản hồi gì, quan điểm của là sự im lặng này có thể là tín hiệu tích cực. Thông thường, nếu họ muốn từ chối, quyết định có thể đã được đưa ra. Tuy nhiên, Bộ đã không làm như vậy.

Tháng 2 năm nay, Bộ Nội vụ lại gửi thông báo ý định từ chối lần thứ hai, và một lần nữa yêu cầu giải trình. Lần này, Anh Thọ bình tĩnh nhận định rằng dù có nguy cơ từ chối, việc Bộ tiếp tục mời giải trình là một tín hiệu tốt, cho thấy họ không hoàn toàn bài xích hồ sơ.

Sau khi nộp giải trình vào tháng 3, hai tháng sau, Bộ yêu cầu Xuân và con trai đi khám sức khỏe và cung cấp giấy chứng nhận hạnh kiểm (police check). Sau đó, Bộ tiếp tục giữ im lặng thêm 4 tháng trước khi bất ngờ gọi điện cho Xuân để phỏng vấn.

Trong cuộc phỏng vấn, Bộ lại một lần nữa nhấn mạnh câu hỏi quan trọng: “Tại sao chúng tôi nên mở ngoại lệ cho vấn đề ở lậu của Chị Xuân?”
Xuân giải thích những khó khăn mà gia đình em sẽ phải đối mặt nếu bị từ chối visa. Ngay sau cuộc phỏng vấn, Xuân gọi cho tôi để hỏi ý kiến. Tôi cho rằng Bộ đang muốn xác thực lời khai của em và quyết định phỏng vấn trực tiếp để kiểm tra tính chân thực.

Chỉ một ngày sau, Bộ Nội vụ đã ra quyết định cấp thường trú cho cả Xuân và con trai, khép lại hành trình gian nan và đầy lo lắng của cả hai vợ chồng. Tính ra, từ lúc nộp hồ sơ đến ngày Xuân lấy thường trú chỉ mất 25 tháng.

​Nhìn lại hồ sơ của Xuân, tôi giật mình nhận ra là đến tận bây giờ, Xuân vẫn chưa hoàn tất thủ tục ly hôn với Anh Minh. Điều này có nghĩa là về mặt pháp lý, Anh Thọ vẫn đang sống chung với "vợ người ta".