Chuyện cô Hodan Mahamud

​Tuần rồi ở Toà liên bang có một án lệ hết sức quan trọng đối với visa trẻ mồ côi (Orphan relative visa - tiểu loại 117 hoặc 837).

Loại visa này không nhiều người biết đến, nhưng là nhu cầu khá phổ biến đối với người Việt Nam vì nó cho phép thường trú nhân, công dân Úc bảo lãnh thân nhân của mình. Thân nhân ở đây bao gồm cháu nội, cháu ngoại, cháu gọi bằng cô, dì, chú, bác, cậu (cháu ruột); và cả anh chị em.

Mahamud - [2025] FedCFamC2G 789 (30 May 2025) là cuộc chiến pháp lý 10 năm của cô Mahamud để đưa 5 đứa trẻ mồ côi vì chiến tranh đi Úc.

Hồi năm 2015, cô Hodan Mahamud, công dân Úc gốc Somalia, đã nộp hồ sơ bảo lãnh cho 5 đứa cháu ruột, là con của chị gái cô, xin visa trẻ mồ côi (Orphan relative visa).

Các bạn nhỏ này đang sống ở Ethiopia sau khi chạy trốn khỏi nội chiến ở Somalia. Cha của các cháu bị bắn chết khoảng năm 2003, còn mẹ thì mất tích từ năm 2012–2014, không ai biết còn sống hay đã chết.

Theo quy định tại điều 1.14(b) của Migration Regulations 1994, để được công nhận là “orphan relative” (trẻ mồ côi có người thân), đứa trẻ phải không thể được cha hoặc mẹ nào chăm sóc, vì cả hai người đều rơi vào một trong ba trường hợp sau: đã qua đời, bị mất năng lực vĩnh viễn, hoặc không rõ tung tích.

Bộ Di trú từ chối cấp visa với lý do không đủ bằng chứng cha mẹ chúng đã chết hoặc không rõ tung tích, và Tribunal lúc bấy giờ là AAT cũng đồng ý. Tribunal nói đại ý rằng nếu người cha thực sự bị bắn chết tại nhà thì phải có giấy tờ gì đó, hoặc xác nhận từ chính quyền hoặc cộng đồng. Tribunal không thể “tin” nếu không có giấy.

Cô Mahamud sau đó khởi kiện lên Tòa liên bang, và Toà liên bang chấp nhận đơn khiếu nại của cô. Tòa tuyên bố rằng Tribunal đã xử sai luật vì đưa ra những giả định vô lý, cụ thể là:

• Trong thời nội chiến ở Somalia, việc không có giấy chứng tử hay xác nhận từ chính quyền địa phương là điều dễ hiểu. Việc Tribunal đòi hỏi điều đó là phi thực tế và trái với bằng chứng thực tế.

• Ngoài ra, nói về người mẹ, quy định pháp luật chỉ yêu cầu “không rõ tung tích cha/mẹ”, chứ không đòi hỏi phải chứng minh đã cố gắng đi tìm. Tribunal không được tự ý thêm yêu cầu không có trong luật.

Kết quả: Tòa ra lệnh hủy bỏ quyết định cũ, trả hồ sơ về lại Tribunal và yêu cầu Tribunal phải xét xử lại vụ việc đúng theo luật.

Trong luật di trú, Bộ Nội vụ và Tribunal không được phép suy diễn hoặc áp đặt những giả định không có căn cứ vào hoàn cảnh của người xin visa. Đây có thể chỉ là một vụ án nhỏ, nhưng là một chiến thắng quan trọng cho công lý – đặc biệt là với những người xin visa đến từ các vùng chiến tranh không thể có "giấy tờ hợp lệ".

Quan trọng hơn, đối với những hồ sơ của trẻ mồ côi sắp tới thì án lệ này chỉ rõ:

1. Nếu cha mẹ đứa nhỏ mất tích, gia đình không cần chứng minh mình đã đi tìm; và

2. Trong những tình huống cá biệt, cha mẹ chết nhưng có thể không có giấy tờ chứng tử vẫn có thể được chấp nhận nếu tình huống đó là hợp lí.