Từ tribunal đến courts

Tuần lễ vừa qua là một tuần “không mấy dễ chịu” cho Bộ Di trú khi một loạt quyết định của Bộ trưởng bị đem ra xét xử ở Toà liên bang. Hãy cùng Bảo điểm lại 4 vụ án dưới đây nhé:

1. EJQ18 - [2025] FedCFamC2G 816 (30 May 2025)

Một người đàn ông Iran bị giam giữ trong trại di trú sau khi xin tị nạn thất bại. Trong cơn tuyệt vọng, anh đập đầu vào tường tự gây thương tích và làm nứt tường – kết quả là bị kết án 18 tháng tù vì tội “gây thiệt hại tài sản công”. Một bản án dù có thể đúng luật nhưng thật quá gây tranh cãi về tính người.

Sự việc còn đi xa hơn khi Bộ trưởng đã dựa trên bản án này để từ chối cấp visa cho Anh này với lí do anh không đáp ứng yêu cầu nhân cách (character test), và không có lí do để mở ngoại lệ cho Anh ta. Tất nhiên, theo luật thì bất cứ ai bị án hơn 12 tháng sẽ không thoả mãn yêu cầu nhân cách, nhưng việc không mở ngoại lệ cho một người xin tị nạn vì án tích gây ra bởi vì hành vi đập đầu vào tường của anh ta làm nứt tường thì thật gây tranh cãi.

Anh này khởi kiện ra Toà liên bang và Toà đã phản bác mạnh mẽ quyết định của Bộ trưởng, Toà cho rằng:

• Hành vi của đương sự bắt nguồn từ tình trạng tâm thần suy sụp, không phải từ ác ý.

• Bộ trưởng không cân nhắc báo cáo y khoa, xem nhẹ mối quan hệ cá nhân của anh tại Úc, và không đánh giá đúng nguy cơ tái phạm (rất thấp).

Kết quả: Tòa huỷ quyết định. Vụ việc được yêu cầu xét lại theo đúng pháp luật và thực tế.

2. Mulombwa - [2025] FedCFamC2G 842 (5 June 2025)

Ông Mulombwa, một công dân Congo, phạm tội tình dục năm 2007 vì hành vi tình dục với người dưới 16 tuổi, lãnh án 6 năm tù, và sau đó bị nhân viên di trú huỷ visa theo điều 501(2).

Quyết định gây tranh cãi đầu tiên là đến năm 2020, ông được cấp lại visa nhờ quyền cá nhân của Bộ trưởng theo điều 195A của luật di trú.

Điều 195A cho phép Bộ trưởng đích thân cấp visa cho người bị giam nếu thấy phù hợp với lợi ích công cộng, mà không cần đơn xin, không bị ràng buộc bởi nhiều quy định khác, và không có nghĩa vụ phải xét tới yêu cầu từ bất kỳ ai.

Sau khi cấp, Bộ trưởng phải báo cáo trước Quốc hội nhưng bảo mật danh tính người được cấp. Cần nói rõ Bộ Nội vụ (và chính quyền Úc) lúc này đang thuộc về chính quyền tự do của thủ tướng Scott Morrison.

Đến năm 2023, Visa của ông này một lần nữa bị huỷ theo điều 501(3) của luật di trú với lý do vì lợi ích quốc gia. Vấn đề là: ông có vợ và con là công dân Úc, sống ổn định, và từng được cho phép ở lại trước đó. Ông Mulombwa sau đó khởi kiện ra Toà liên bang và thành công. Tòa nhận định:

• Bộ trưởng hoàn toàn không xét đến nghĩa vụ “non-refoulement” – tức nghĩa vụ không được trục xuất người có thể bị tra tấn hoặc đối xử tàn nhẫn khi hồi hương.

• Quyền trẻ em – đặc biệt là quyền được sống với cha mẹ – bị xem nhẹ. Các con ông là công dân Úc, nhưng Bộ trưởng chỉ đề cập qua loa.

Kết quả: Tòa huỷ quyết định vì lỗi thẩm quyền (jurisdictional error).

3. Xu và Wu

Vì lí do tương tự của hai vụ án, người viết nghi ngờ Xu và Wu laf hai người Trung Quốc cùng liên quan đến một vụ án rửa tiền. Tuy nhiên, đơn khiếu nại của hai người cho ra hai kết quả hoàn toàn khác nhau.

Điều này có thể được xem là bằng chứng về việc mỗi người đã chọn đúng hoặc chọn sai người đại diện; hoặc cũng có thể đánh giá đây đơn giản là tính may rủi trong quá trình tố tụng.

a. Xu - [2025] FedCFamC2G 809 (2 June 2025)

Ông Xu, một thường trú nhân người Trung Quốc, bị kết án hơn 3 năm tù vì nhập khẩu tiền giả. Visa ông bị huỷ theo điều 501(3) của luật di trú với lập luận đây là mối nguy cho cộng đồng và ảnh hưởng lợi ích quốc gia.

Đơn khiếu nại củ Xu được Toà chấp nhận vì cho rằng bộ trưởng không hề đề cập đến nghĩa vụ quốc tế trong quyết định, trong khi có tài liệu trong hồ sơ cảnh báo ông Xu có thể bị tra tấn hoặc đối xử vô nhân đạo nếu bị trục xuất về Trung Quốc. Đây là vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ quốc tế (non-refoulement) mà Úc đã cam kết theo Công ước CAT và ICCPR.

Kết quả: Quyết định bị huỷ. Tòa yêu cầu xét lại theo đúng pháp luật quốc tế.

b. Wu - [2025] FedCFamC2G 831 (4 June 2025)

Ông Wu, cũng là người Trung Quốc, bị kết án 2 năm 3 tháng tù vì hành vi tương tự: nhập khẩu tiền giả (lưu ý là án tù của Wu còn nhẹ hơn của Xu). Visa của Wu bị huỷ theo điều 501(2) của luật di trú. Wu đệ đơn khiếu nại nhưng không thành công.

Tòa đồng ý với Bộ trưởng và cho rằng Bộ trưởng đã làm đúng luật vì có cân nhắc quyền trẻ em, có xét đến hoàn cảnh gia đình và rủi ro, và có lý do xác đáng về mối nguy tái phạm và lợi ích cộng đồng.

Kết quả: Quyết định của Bộ trưởng được giữ nguyên.

Bức tranh lớn: Chuyện gì đang xảy ra?

Diễn biến tuần rồi ở Toà liên bang cho thấy rằng:

Tòa án vẫn đang theo dõi chặt chẽ quyền lực của Bộ trưởng, đặc biệt trong các trường hợp Bộ trưởng sử dụng quyền cá nhân (s 501(3)) để can thiệp trực tiếp.

Nghĩa vụ quốc tế, nhân đạo, và quyền trẻ em không thể bị bỏ qua hoặc coi nhẹ

Dù an ninh cộng đồng quan trọng, nhưng thủ tục xét xử phải công bằng, toàn diện và dựa trên chứng cứ đầy đủ.

​Bạn đọc có cho rằng Bộ trưởng đang làm đúng vai trò “bảo vệ cộng đồng”? Hay những quyết định này thực sự đã vượt ranh giới pháp lý và nhân đạo?